Khi xây dựng khu lăng mộ đá cho gia đình hoặc dòng họ, nhiều gia chủ thường quan tâm trước tiên đến mẫu mộ và lăng thờ mà chưa xác định đầy đủ các hạng mục cần có trong toàn bộ khuôn viên. Việc xác định lăng mộ đá gồm những hạng mục nào ngay từ giai đoạn lên ý tưởng giúp gia đình dễ hình dung tổng thể, chủ động ngân sách và tránh phải điều chỉnh lại bố cục khi công trình đã bắt đầu thi công.
Lăng mộ đá gồm những hạng mục nào?
Mỗi hạng mục trong khu lăng mộ đá đều có vị trí và chức năng riêng, nhưng không thể lựa chọn tách rời. Kích thước của mộ đá, lăng thờ, không gian đi lại hay phần bao quanh đều cần được tính toán để công trình giữ được sự cân đối. Vì vậy, trước khi đi vào từng hạng mục, cần xác định đâu là phần chính của khu lăng mộ và đâu là những phần được bổ sung để hoàn thiện tổng thể.
Mộ đá
Mộ đá là hạng mục quan trọng nhất trong khu lăng mộ, bởi đây là nơi an nghỉ của người đã khuất và cũng là phần chiếm diện tích chính trong toàn bộ công trình. Số lượng phần mộ cần xây dựng là cơ sở đầu tiên để thiết kế và lựa chọn các hạng mục còn lại. Hiện nay có nhiều kiểu mộ như mộ không mái, mộ đá 1 mái, mộ hai mái, mộ ba mái, mộ bành, mộ tròn… Mỗi kiểu có đặc điểm về kích thước và hình thức khác nhau nên cần lựa chọn dựa trên diện tích, phong cách chung và ngân sách.
Bên cạnh kiểu dáng, kích thước từng ngôi mộ cũng cần được thống nhất để tạo sự đồng đều. Không nên cố đưa những mẫu đồ sộ vào khu đất nhỏ vì có thể khiến tổng thể thiếu cân đối và hết diện tích cho các hạng mục khác.
Những mẫu mộ bành được lựa chọn nhiều nhất trong các khu lăng mộ:
Lăng thờ chung
Sau mộ, lăng thờ đá là hạng mục quan trọng tiếp theo trong nhiều khu lăng mộ gia đình, dòng họ. Đây thường là nơi thờ cúng chung và cũng là điểm nhấn về kiến trúc của toàn bộ khuôn viên.
Lăng thờ có thể được thiết kế một mái, hai mái hoặc ba mái tùy quy mô. Kích thước cần được cân đối với quy mô lăng mộ. Nếu lăng thờ quá lớn trong khuôn viên nhỏ, phần sân và lối đi sẽ bị thu hẹp; ngược lại, lăng thờ quá nhỏ trong khu đất rộng có thể khiến tổng thể mất cân đối.
Các chi tiết như mái, cột, bệ, câu đối và hoa văn cũng nên được thiết kế đồng bộ với mộ đá và những hạng mục khác để công trình có sự thống nhất.
Gia chủ có thể tham khảo các mẫu lăng thờ đá trước khi lựa chọn phương án phù hợp.
Cổng đá
Cổng đá tạo lối ra vào và hoàn thiện phần mặt tiền của khu lăng mộ. Tùy diện tích và phong cách kiến trúc, gia đình có thể lựa chọn cổng song trụ, cổng tứ trụ hoặc cổng tam quan.
Với khu đất nhỏ, cổng nên đơn giản để không chiếm quá nhiều diện tích phía trước. Với khuôn viên rộng, cổng có thể thiết kế bề thế hơn như những mẫu cổng tứ trụ để tương xứng với lăng thờ. Cổng cũng cần được thiết kế đồng bộ về chất liệu, kiểu dáng và hoa văn với cuốn thư, lan can và các hạng mục chính. Khi các phần có cùng phong cách, tổng thể khu lăng mộ sẽ hài hòa hơn.
Cuốn thư đá
Cuốn thư đá thường được bố trí ở bên trong ngay sau cổng đá, cách 1 khoảng vừa 1 người đi. Đây là hạng mục tạo điểm nhấn cho mặt tiền và có tác dụng hóa giải luồng khí xấu. Kích thước cuốn thư rộng hơn chiều rộng của cổng 1 khoảng. Nếu đặt mẫu quá lớn có thể làm không gian bị chật, trong khi cuốn thư quá nhỏ lại khó tạo sự cân đối với cổng và lan can.
Do đó, cuốn thư không nên được lựa chọn riêng lẻ mà cần tính cùng với cổng, mặt tiền và cách bố trí lối vào.
Tham khảo những mẫu cuốn thư đá đẹp để có lựa chọn phù hợp
Lan can đá
Lan can đá không chỉ có nhiệm vụ phân định ranh giới khuôn viên lăng mộ mà còn mang ý nghĩa phong thủy quan trọng: giữ sinh khí, ngăn tà khí xâm nhập và bảo vệ sự tĩnh lặng, trang nghiêm cho phần mộ. Vì vậy, lan can luôn được thiết kế bao kín toàn bộ khuôn viên, chỉ chừa lối ra vào ở vị trí cổng.
Chiều cao và kiểu cột lan can cần cân đối với cổng đá và lăng thờ đá, tránh cao vượt hạng mục trung tâm. Kích thước phổ biến hiện nay là lan can cao khoảng 81cm, trụ cao khoảng 117cm, tính theo cung đỏ thước Lỗ Ban âm trạch (42.9cm).
Với khu đất nhỏ, nên chọn mẫu lan can gọn, ít chi tiết để không chiếm diện tích sử dụng. Với khuôn viên rộng, có thể chọn mẫu chạm hoa văn rồng, hoa lá cầu kỳ hơn để tạo điểm nhấn.
Đồ thờ đá
Đồ thờ đá là nhóm hạng mục phục vụ trực tiếp cho việc thờ cúng trong khu lăng mộ. Tùy nhu cầu, nhóm này có thể gồm lư hương đá, bàn lễ đá, hương án, đèn đá và một số sản phẩm khác.
Đồ thờ thường được bố trí tại khu vực lăng thờ nên kích thước cần tương xứng với không gian thờ cúng. Nếu sản phẩm quá lớn, khu vực phía trước lăng thờ sẽ trở nên chật; nếu quá nhỏ, tổng thể lại thiếu cân đối.
Không phải khu lăng mộ nào cũng cần đầy đủ các loại đồ thờ. Gia đình có thể lựa chọn dựa trên diện tích, nhu cầu thờ cúng và phong cách của lăng thờ chung.
Khuôn viên và lối đi
Khuôn viên và lối đi là phần kết nối các hạng mục thành một tổng thể thống nhất. Đây cũng là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc sử dụng khu lăng mộ sau khi hoàn thiện.
Lối đi cần được tính toán ngay từ khi bố trí mộ. Nếu đặt các phần mộ trước rồi mới tận dụng diện tích còn lại để làm đường đi, khuôn viên rất dễ bị chật và khó di chuyển.
Tùy mặt bằng, lối đi có thể bố trí từ cổng vào khu thờ, chạy giữa các hàng mộ hoặc kết nối các khu vực khác nhau. Khoảng sân phía trước lăng thờ cũng cần được tính toán để có không gian phù hợp cho việc thờ cúng và tập trung người khi gia đình về thăm mộ.
Các hạng mục trang trí
Sau khi xác định các hạng mục chính, gia đình có thể bổ sung thêm một số chi tiết trang trí để khuôn viên có điểm nhấn và gần gũi hơn.
Một số lựa chọn thường gặp gồm cây xanh, chậu cảnh, nghê đá canh cổng và các sản phẩm đá trang trí khác.
Cây xanh có thể được bố trí tại khoảng sân, dọc lối đi hoặc những vị trí còn trống. Tuy nhiên, cần lựa chọn kích thước phù hợp để không che khuất mộ, lăng thờ hoặc cản trở việc di chuyển.
Nghê đá thường được đặt ở hai bên cổng, tạo điểm nhấn cho khu vực lối vào. Kích thước nghê cần cân đối với cổng và chiều rộng mặt tiền để tránh làm khu vực này trở nên nặng nề.
Những hạng mục trang trí nên được lựa chọn sau khi đã hoàn thiện phương án chính, tránh việc thêm quá nhiều chi tiết khiến khuôn viên trở nên rườm rà.
Cách bố trí và lựa chọn hạng mục trong lăng mộ đá
Không có một sơ đồ cố định cho mọi khu lăng mộ đá. Cách bố trí phụ thuộc vào hình dạng khu đất, vị trí đường vào, số lượng mộ, nhu cầu sử dụng và ngân sách. Vì vậy, nên xác định mặt bằng tổng thể trước khi lựa chọn kích thước từng hạng mục.
Cách bố trí các hạng mục trong lăng mộ đá
Với khu đất có mặt tiền thuận lợi, các hạng mục trong lăng mộ đá có thể bố trí theo trục:
Cổng đá → cuốn thư → sân và lối đi → lăng thờ chung → khu mộ.
Lan can đá chạy theo ranh giới khuôn viên, đồ thờ tập trung quanh lăng thờ, còn cây xanh và chi tiết trang trí được bố trí tại những vị trí phù hợp.
Đây chỉ là phương án tham khảo. Khu đất dài, hẹp có thể đặt lăng thờ ở cuối khuôn viên; khu đất rộng, vuông vắn có thể đặt lăng thờ ở vị trí trung tâm. Với mặt bằng lệch, đường vào bên hông hoặc hình dạng không vuông vắn, cần có phương án riêng.
Trong quy hoạch, mộ đá nên được xác định trước về số lượng, kích thước và vị trí, sau đó mới cân đối lăng thờ, sân, lối đi, cổng, cuốn thư và lan can.
Cách bố trí các hạng mục trong khu lăng mộ đá tại Hà Tĩnh.
Lựa chọn hạng mục theo diện tích khu đất
Diện tích khu đất quyết định phần lớn quy mô và số lượng hạng mục. Cùng một số lượng mộ nhưng khu đất nhỏ, vừa hay rộng sẽ cần cách bố trí khác nhau.
Khu đất nhỏ: Ưu tiên mộ đá, lăng thờ và lối đi cần thiết. Cổng, cuốn thư, lan can nên chọn kích thước vừa phải, tránh bố trí quá nhiều hạng mục khiến khuôn viên chật chội.
Khu đất vừa: Có thể bố trí tương đối đầy đủ mộ đá, lăng thờ chung, cổng, cuốn thư, lan can và khoảng sân, lối đi. Đây cũng là mặt bằng dễ điều chỉnh theo số lượng mộ và ngân sách.
Khu đất rộng: Có nhiều không gian hơn để quy hoạch mộ, lăng thờ, sân, lối đi, cổng, lan can và cây xanh. Tuy nhiên, diện tích lớn không đồng nghĩa với việc phải bổ sung quá nhiều công trình; bố cục tổng thể vẫn cần rõ ràng và cân đối.
Ưu tiên hạng mục khi ngân sách có hạn
Nếu chưa đủ ngân sách để hoàn thiện toàn bộ khu lăng mộ, nên ưu tiên mộ đá, tiếp đến là lăng thờ chung và không gian đi lại. Các hạng mục như cổng đá, cuốn thư, lan can, đồ thờ và trang trí có thể điều chỉnh theo mức đầu tư.
Với công trình hoàn thiện theo từng giai đoạn, nên tính trước khả năng bổ sung về sau để tránh phải tháo dỡ hoặc thay đổi bố cục.
Những thông tin cần chuẩn bị trước khi thiết kế
Trước khi thiết kế, gia đình nên chuẩn bị kích thước và hình dạng khu đất, số lượng mộ, vị trí đường vào, các hạng mục mong muốn, loại đá, phong cách hoa văn và ngân sách dự kiến.
Nếu có ảnh, video hiện trạng hoặc bản vẽ khu đất, nên cung cấp ngay từ đầu. Những thông tin này giúp đơn vị thiết kế đưa ra phương án sát thực tế, hạn chế thay đổi khi công trình đã bước vào giai đoạn chế tác.
Thay vì chọn từng mẫu riêng lẻ rồi ghép lại, nên xác định mặt bằng và số lượng mộ trước, sau đó mới cân đối kiểu dáng, kích thước và các hạng mục còn lại. Đây là cách giúp khu lăng mộ vừa phù hợp diện tích, vừa đảm bảo sự cân đối trong sử dụng lâu dài.
Kết luận
Một khu lăng mộ đá có thể gồm nhiều hạng mục, trong đó mộ đá là phần quan trọng nhất, tiếp theo là lăng thờ chung, cuốn thư, cổng, lan can, đồ thờ, khuôn viên và các hạng mục trang trí.
Tuy nhiên, không phải công trình nào cũng cần đầy đủ tất cả các phần. Việc lựa chọn nên dựa trên diện tích khu đất, số lượng mộ, nhu cầu thờ cúng, điều kiện sử dụng và ngân sách.
Quan trọng nhất là xác định tổng thể ngay từ đầu. Khi mộ đá, lăng thờ và các hạng mục bổ sung được tính toán đồng bộ, khu lăng mộ sẽ có bố cục cân đối, thuận tiện đi lại và phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng lâu dài của gia đình.
